İçindekiler
Nadir Toprak Elementi Krizi: Havacılık ve Çip Sektöründe Tedarik Zinciri Kırılıyor
ABD ve Çin Arasındaki Nadir Toprak Elementi Krizi: Tedarik Zinciri Kırılıyor
ABD'nin havacılık ve yarı iletken sektörleri, Çin'in ihracat kısıtlamaları nedeniyle kritik nadir toprak elementleri (İtriyum ve Skandiyum) kıtlığı ile karşı karşıya. ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in beklenen görüşmesi öncesinde derinleşen bu kriz, motor kaplamalarından 5G çip teknolojilerine kadar stratejik üretim hatlarını durma noktasına getirdi. İtriyum ihracatı %95 oranında düşerken, fiyatlar bir yıl öncesine göre rekor seviyede arttı.
Nadir Toprak Elementi Krizinin Merkezi: Stratejik Hammadde Savaşı
ABD ve Çin arasındaki ticaret gerilimi, yalnızca gümrük vergileriyle sınırlı kalmayıp sanayinin "görünmez" ama hayati damarlarına sıçramış durumda. Reuters tarafından derlenen ve sektör içi kaynaklara dayandırılan son raporlara göre; ABD’li havacılık devi firmalara ve yarı iletken üreticilerine tedarik sağlayan şirketler, İtriyum ve Skandiyum gibi nadir toprak elementlerini temin etmekte büyük zorluklar yaşıyor.
Bu elementler, 17 üyeli nadir toprak ailesinin "niş" üyeleri olarak bilinse de, savunma sanayii ve ileri teknoloji ürünlerinde oynadıkları rol, hacimlerinden çok daha büyük. Kıtlığın zamanlaması ise manidar; kriz, ABD Başkanı Trump’ın Pekin’de Xi Jinping ile yapacağı kritik zirveden hemen haftalar önce zirve yaptı.
Nadir Toprak Elementlerinden İtriyum Eksikliği: Havacılık Motorları Risk Altında
Kıtlığın en somut etkisi havacılık sektöründe hissediliyor. Jet motorlarının ve türbinlerin, operasyon sırasındaki aşırı yüksek sıcaklıklarda erimesini önleyen özel termal bariyer kaplamalarında İtriyum kullanılması zorunludur.
- Üretim Durdurma Kararları: Kaplama malzemesi üreten Kuzey Amerikalı iki firma, hammadde yokluğu nedeniyle üretimi geçici olarak durdurduğunu açıkladı.
- Müşteri Geri Çevirme: Tedarik zincirindeki daralma o kadar ciddi boyutlara ulaştı ki, bazı firmalar büyük motor üreticileri (GE, Pratt & Whitney gibi devler) için stoklarını korumak adına, daha küçük ve yurtdışı merkezli müşterilerin taleplerini reddetmek zorunda kaldı.
- Fiyat Patlaması: İtriyum fiyatları, Reuters’ın ilk haberinden bu yana %60 artış gösterdi. Daha çarpıcı olan veri ise fiyatların bir yıl öncesine kıyasla şu anda yaklaşık 69 kat daha yüksek olması.
Kevin Michaels (AeroDynamic Advisory Genel Müdürü) durumu, "Bu, Çin'in nadir toprak elementleri alanındaki gücünü nasıl sergilediğinin somut bir örneği" olarak tanımlarken, motor üreticilerinin halihazırda Boeing ve Airbus'ın artan taleplerini karşılamakta zorlandığı bir dönemde bu kıtlığın sektörü daha da sıkıştıracağını belirtiyor.
Skandiyum ve Yarı İletken Krizi: 5G Teknolojisi Tehlikede
Havacılık kadar etkilenen bir diğer sektör ise yarı iletken endüstrisidir. Özellikle Skandiyum, yeni nesil 5G çipleri, yakıt hücreleri ve gelişmiş paketleme teknolojileri için vazgeçilmezdir.
Araştırma şirketi SemiAnalysis’in CEO’su Dylan Patel’e göre:
- Yerli Üretim Yok: ABD’nin yerli skandiyum üretimi "sıfır" noktasındadır.
- Alternatif Eksikliği: Çin dışında faal ve ölçeklenebilir bir alternatif kaynak bulunmamaktadır.
- Lisans Engelleri: ABD'li çip üreticileri, Çin'den ihracat lisansı almakta gecikmeler yaşıyor. Çin hükümeti, lisans başvurularında "son kullanıcı" beyanını şart koşarak, bu malzemelerin hangi stratejik alanlarda kullanıldığını izlemeyi hedefliyor.
Bu durum, neredeyse her 5G akıllı telefon ve baz istasyonunda kullanılan kritik bileşenlerin üretimini riske atıyor. Stokların tükenmesi durumunda, yeni tedarik zincirlerinin kurulması aylar değil, yıllar alabilir.
İhracat Verileri ve Diplomatik Boyut
Çin Ticaret Bakanlığı, Nisan ayında getirdiği kısıtlamaların ardından bazı ihracatlara yeniden izin vermiş gibi görünse de, veriler tersini söylüyor.
- Çarpıcı Düşüş: Kısıtlamalardan önceki sekiz ayda Çin'den ABD'ye 333 ton itriyum ürünü ihraç edilirken, kısıtlamalar sonrası bu rakam sadece 17 tona geriledi.
- Washington'ın Hamlesi: Beyaz Saray, krizin farkında olduklarını ve Trump-Xi zirvesinde bu konunun masada olacağını belirtti. ABD yönetimi, Çin ile anlaşmaya uyumu izlerken, uzun vadede alternatif tedarik zincirleri geliştirmeyi hedefliyor.
Endüstriyel Belirsizlik Sürüyor
ABD havacılık ve teknoloji devleri için görünüm belirsizliğini koruyor. İtriyum ve skandiyum gibi malzemeler, tonaj olarak küçük yer kaplasa da "yoklukları" milyar dolarlık üretim hatlarını durdurabilecek güce sahip. Önümüzdeki aylarda Pekin ve Washington arasındaki diplomatik pazarlıklar, bu kritik minerallerin akışını ve dolayısıyla ABD sanayisinin üretim kapasitesini doğrudan belirleyecek. Sektör temsilcileri ve analistler, kısa vadede çözüm bulunamazsa, tüketici elektroniğinden uçak seyahatlerine kadar geniş bir yelpazede aksamalar yaşanabileceği konusunda uyarıyor.
Nadir Toprak Elementleri Krizinden Etkilenen Sektörler ve Şirketler Listesi
Nadir Toprak Elementleri krizinden etkilenen sektörler ve etkilenebilecek şirketler aşağıda sektörel olarak sınıflandırılmıştır:
1. Havacılık ve Uzay & Savunma Sanayii (Motor ve Gövde Üreticileri)
Bu şirketler, itriyum kaplamaların eksikliğinden dolayı üretim bantlarında yavaşlama riski taşıyan ana oyunculardır.
- GE Aerospace (NYSE: GE): Haberde motor üretimi konusunda zorluk yaşadığı belirtilen, dünyanın en büyük jet motoru üreticilerinden biri.
- RTX Corporation (NYSE: RTX): Pratt & Whitney'in ana şirketi. Özellikle askeri ve ticari motor üretiminde nadir toprak elementlerine bağımlı.
- Honeywell International (NASDAQ: HON): Havacılık sistemleri ve motor parçaları üreten, haberde adı geçen dev sanayi şirketi.
- The Boeing Company (NYSE: BA): Motor tedarikindeki aksamalardan doğrudan etkilenen uçak üreticisi.
- Airbus SE (EPA: AIR / OTC: EADSY): Boeing'in Avrupalı rakibi, aynı tedarik zinciri darboğazından etkileniyor.
- Lockheed Martin (NYSE: LMT): Haberde "savunma teknolojisi" vurgusu yapıldığı için, F-35 gibi projelerde bu maddeleri kullanan ana yüklenici.
2. Yarı İletken ve 5G Teknolojileri (Skandiyum Kullanıcıları)
Haberde belirtilen Skandiyum kıtlığı, özellikle 5G filtreleri ve yüksek frekanslı çipler üreten şu şirketleri etkileyebilir:
- Qualcomm (NASDAQ: QCOM): 5G teknolojilerinin ve mobil işlemcilerin lideri.
- Broadcom Inc. (NASDAQ: AVGO): Skandiyum katkılı alüminyum nitrür kullanılan RF (Radyo Frekansı) filtrelerinin büyük üreticisi.
- Qorvo, Inc. (NASDAQ: QRVO): 5G baz istasyonları ve telefonlar için kritik RF bileşenleri üreticisi.
- Skyworks Solutions (NASDAQ: SWKS): Kablosuz iletişim çipleri üreten ve tedarik zinciri hassasiyeti yüksek bir firma.
3. Nadir Toprak Elementi Madenciliği (Alternatif Tedarikçiler)
Haberde "alternatif tedarik zincirleri geliştirmekten" bahsedildiği için, Çin dışındaki nadir toprak elementi üreticileri bu krizden potansiyel olarak olumlu etkilenebilir:
- MP Materials (NYSE: MP): ABD'deki (Mountain Pass madeni) en büyük nadir toprak elementi üreticisi. ABD hükümetinin tedarik güvenliği için stratejik önemdedir.
- Lynas Rare Earths (ASX: LYC / OTC: LYSDY): Avustralya merkezli, Çin dışındaki en büyük nadir toprak elementi tedarikçisi.
Çekince
Bu raporda yer alan her türlü bilgi, değerlendirme, yorum, istatistiki şekil ve bilgiler hazırlandığı tarih itibari ile mevcut piyasa koşulları ve güvenirliğine inanılan kaynaklardan elde edilerek derlenmiştir ve İnfo Yatırım Menkul Değerler A.Ş. tarafından genel bilgilendirme amacı ile hazırlanmıştır. Sunulan bilgilerin doğruluğu ve bunların yatırım kararlarına uygunluğu tarafımızca garanti edilmemektedir. Bu bilgiler belli bir getirinin sağlanmasına yönelik olarak verilmemekte olup alım satım kararını destekleyebilecek yeterli bilgiler burada bulunmayabilir. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler, yorum ve tavsiyede bulunanların kişisel görüşlerine dayanmaktadır. Herhangi bir yatırım aracının alım-satım önerisi ya da getiri vaadi olarak yorumlanmamalıdır. Bu görüşler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Sadece burada yer alan bilgilere dayanarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir. Bu nedenle bu sayfalarda yer alan bilgilerdeki hatalardan, eksikliklerden ya da bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden, yorum ve bilgilerin kullanılmasından doğacak her türlü maddi/manevi zararlardan ve her ne şekilde olursa olsun üçüncü kişilerin uğrayabileceği her türlü doğrudan ve/veya dolaylı zararlardan dolayı İnfo Yatırım Menkul Değerler A.Ş. ile bağlı kuruluşları, çalışanları, yöneticileri ve ortakları sorumlu tutulamaz. Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir.